Вёска захоўвае памяць пра знакамiтага земляка

18 лютага адзначаецца 115-годдзе беларускага пiсьменнiка Максiма Гарэцкага. А 10 лютага споўнiлася 70 гадоў з дня яго расстрэлу як ворага народа.

Пра Максiма Гарэцкага звычайна пiшуць: "Вялiкi чалавек з Малой Багацькаўкi". Калi шчыра, то такая вёска ў Мсцiслаўскiм раёне афiцыйна ўжо не iснуе: больш за 30 гадоў таму Малую i Вялiкую Багацькаўкi аб’ядналi ў адну вёску.

— Што малая, што вялiкая — а людзей няма нi там, нi тут, — шчыра гавораць жыхары сучаснай Багацькаўкi. — Старыя памiраюць, маладыя з’ехалi. Засталiся адны пенсiянеры, з паўсотнi чалавек. Яшчэ дзесятак гадоў, i вымрам зусiм...

Калi тут стваралi музей-сядзiбу Максiма Гарэцкага, то марылi, што пабудуюць добрую дарогу, краму для турыстаў, жылыя дамы для вяскоўцаў. З усiх планаў спраўдзiлася толькi дарога, па якой ездзяць экскурсiйныя аўтобусы ў музей. Пры любых абставiнах Багацькаўка застанецца ў гiсторыi Беларусi як радзiма слаўнага роду Гарэцкiх.

Лiтаратурны музей Максiма Гарэцкага — гэта драўляная хата, зробленая ў стылi ХІХ стагоддзя. Сапраўдны дом сям’i Гарэцкiх, паводле сведчанняў жыхароў Багацькаўкi згарэў, калi ў iм засялiлiся "кватаранты". У 1993 годзе ў адбудаванай нанова хаце адчынiлася экспазiцыя, прысвечаная сям’i, жыццю i творчасцi класiка беларускай лiтаратуры.

На доме — мемарыяльная дошка, якая нагадвае, што тут нарадзiўся Максiм Гарэцкi. У адной частцы прасторнай i светлай хаты прадстаўлены фота, архiўныя дакументы i кнiгi, у iншай адноўлены быт беларускага сялянства. Праўда, цяпер там вельмi холадна: печ у хаце няспраўная, не палiцца, а таму надоўга ў музеi не затрымацца.

У Багацькаўку ў асноўным прыязджаюць школьнiкi: хто такi Максiм Гарэцкi — iм тлумачыць не трэба, бо яго творы i бiяграфiю дзецi вывучаюць у школе.

Малым нагадваюць, што будучы пiсьменнiк нарадзiўся ў сялянскай сям’i. Яго мацi вельмi любiла беларускiя песнi, а бацька добра гатаваў розныя стравы. Дырэктар музея Марыя Пляшкова любiць весялiць публiку гiсторыяй пра Гарэцкага-старэйшага, якi працаваў кухарам: панi загадала засмажыць зайца, а давялося засмажыць ката, бо зайца скралi, а гнявiць паноў не выпадала.

Але найбольш малых цiкавiць сялянскi побыт — як жылi людзi сто гадоў таму. Высокiя палацi, бо падлога была халодная. Тканыя i вышываныя ручнiкi i абрусы. Драўляная калыска — у падобнай гадаваўся Маскiм Гарэцкi. У падобнай — таму што ўсё дабро Гарэцкiх згарэла разам з хатай. I рэчы для музея-сядзiбы збiралi па ўсёй акрузе.

Дзецям цiкава, як за мiнулым часам палiлi лучыну, як часалi воўну, як пралi i маталi нiткi, як каталi бялiзну ў адсутнасць прасаў.

— Паглядзiце, на што гэта падобна, — Марыя Аляксандраўна паказвае на сцяне нешта накшталт невялiкага драўлянага барабана. — Вось i хлопчык нядаўна сказаў, што гэта барабан. А гэта насамрэч — бiклажка для вады, якую сяляне бралi з сабой на сенакос.

Жыхары Багацькаўкi i акругi пра Максiма Гарэцкага ведаюць. Запэўнiваюць, што знаёмыя з яго творчасцю. Адразу ўзгадваюць яго першы твор "У лазнi" i здзiўляюцца, як за тым часам мылiся ў лазнi з землянымi падлогамi. У хаце Гарэцкiх, дарэчы, таксама была земляная падлога. А ў сучасным варыянце — дывановае пакрыццё прыемнага натуральнага колеру.

Дасведчаныя наведвальнiкi музея-сядзiбы цiкавяцца ў мясцовых людзей сапраўднымi сямейнымi гiсторыямi Гарэцкiх. Для гэтага клiчуць Лiдзiю Пятроўну Шнарскую. Яе свякроў прыходзiлася Максiму Гарэцкаму дваюраднай сястрой. Сама Лiдзiя Пятроўна пiсьменнiка нiколi не бачыла, а вось яго брата Гаўрылу Гарэцкага ведала за сваяка i называла дзядзькам.

— Гарэцкiя былi добрымi людзьмi, iх дзецi вучылiся добра, — расказвае Шнарская. — Максiм вучыўся ў Горках i Вiльнi, але часта прыязджаў у родную вёску. Багацькаўка тады была глухаманню. А ён прыедзе, возьме балалайку ды гiтару, збярэ маладых у сваю хату i ладзiць канцэрты. Тады гулялi i весялiлiся ўсе. Ды казалi, што пакуль тут Гарэцкi — вёска ажывае, а паехаў — i сумна. I такая страшная доля выпала Максiму: за што яго так?..

Лiдзiя Пятроўна захоўвае ў шафе скрутак старых газет, у якiх ёсць артыкулы пра знакамiтага земляка. Гэта раёнкi i "Лiтаратура i мастацтва" — у асноўным нумары 25-гадовай даўнасцi.

Менавiта гэтай жанчыне музей-сядзiба абавязаны адной з нешматлiкiх рэчаў, якая сапраўды калiсьцi была ў хаце Гарэцкiх. Гэта праваслаўны абраз: яго атрымала ад гаспадароў свякроў Шнарскай за тое, што даглядала Гарэцкiх, калi яны захварэлi на тыф. Лiдзiя Пятроўна той абраз, якi перайшоў да яе ў спадчыну, аддала ў музей са сваiм набожнiкам.

— У музеi ёсць фота, дзе Гарэцкi разам з мацi на магiле сястры Максiма ў Маскве, у Галавiнскiм манастыры, — працягвае свае гiсторыi бабуля. — Малодшая Ганначка бегла за цягнiком, калi Гарэцкага звозiлi ў ссылку, плакала, i трапiла сама пад той цягнiк. У яе была доўгая каса, мацi яе адрэзала i закапала ў садзе Гарэцкiх. Увесь час яна там плакала, пакуль сама не памерла. Вось так у жыццi здараецца...

Лiдзiя Пятроўна жыве акурат насупраць сядзiбы-музея. 77-гадовая жанчына дрэнна рухаецца: як яна кажа, "на трох нагах" — разам з палкай. Яна сядзiць на ганку альбо ля акна i ўсё глядзiць на хату Гарэцкiх i стары калодзеж.

Дарэчы, гэты калодзеж з жураўлём — яшчэ адна славутасць Багацькаўкi. Ён быў яшчэ i пры Гарэцкiх.

— Калодзеж зрабiў мой дзед Карпаў, — паведамiла Лiдзiя Пятроўна. — Яго выганялi ў Сiбiр, i калi ён вярнуўся — паставiў сабе хату i калодзеж насупраць. I ваду з яго бралi ўсе людзi. Яна заўсёды была добрая. Дзядзька Гаўрыла Гарэцкi, калi прыязджаў у Багацькаўку, заўсёды налiваў бiдон вады i вёз дадому, у Мiнск. Так i казаў: "Больш нiдзе няма такой смачнай вады!" Людзi, якiя праязджаюць, спыняюцца тут i п’юць ваду.

Лiдзiя Пятроўна чакае цяпла. Улетку больш прыязджае людзей у музей, i ёй падабаецца гутарыць з iмi. Яна памятае, як аднойчы прыехалi амерыканцы i старая вельмi хвалявалася, як яны будуць размаўляць — нiбыта па-амерыканску? Аказалася, што дзве жаныны паважанага ўзросту калiсьцi жылi ў Беларусi. Лiдзiя Пятроўна тады ўпершыню ў жыццi ўбачыла "парэзаныя" спаднiцы — гэта значыць, з разрэзамi. Амерыканкi цiкавiлiся Гарэцкiм, а бабуля — замежным жыццём. Аказалася, што інтарэсы ў жанчын i тут, i там аднолькавыя — дзецi, нашчадкi...

Стваральнiкi музея Гарэцкага, паводле слоў Лiдзii Пятроўны, спрачалiся аб далейшым лёсе сядзiбы. Была думка паставiць проста помнiк, якi захоўваў бы памяць пра малую радзiму беларускага класiка. Маўляў, якая будучыня ў лiтаратурнага музея, якi месцiцца ў самай глыбiнцы, далёка ад сталiцы i лiтаратуразнаўцаў? Тым больш у вёсцы, якая цяпер паступова памiрае.

Тым не менш, людзi прыязджаюць у Багацькаўку i цiкавяцца Гарэцкiм. Уважлiвы наведвальнiк знойдзе ў матэрыялах на стэндах цiкавыя факты. Напрыклад, ракавое супадзенне: сын Максiма Гарэцкага Леанiд загiнуў у баях пад Ленiнградам 10 лютага, у гадавiну расстрэлу бацькi. А той, хто задумаецца над цытатай "Пайшлi нам, доля наша, сваё жыццё, наша, i сваю культуру..." зразумее, што Максiм Гарэцкi актуальны i па сёння. Ён — класiк беларускай лiтаратуры, крытык, лiтаратуразнаўца, фалькларыст i ўвогуле выдатны прадстаўнiк беларускай думкi. Вялiкi чалавек з Малой Багацькаўкi.

16 лютага ў Мсцiславе адзначаць юбiлей Максiма Гарэцкага. У школе № 2 раённага цэнтра пройдуць лiтаратурныя чытаннi. Iх арганiзуюць супрацоўнiкi цэнтральнай бiблiятэчнай сiстэмы разам з настаўнiкамi. Для вучняў адбудзецца экскурсiя па творчасцi пiсьменнiка, навучэнцы школы мастацтваў выканаюць беларускiя песнi, дзецi пакажуць iнсцэнiроўку з "Цiхай плынi" Максiма Гарэцкага.

Iлона Iванова, Мсцiслаўскi раён.

Паводле інфармацыі Газеты Звязда