Украінскія рэаліі і беларускія перспектывы: урокі, пагрозы, магчымасці

Андрэй Кірчыў,
аналітык (Украіна)

Унутраная палітыка

Нягледзячы на параўнальна нядаўняе агульнае савецкае мінулае і відавочныя падабенствы ў асобных характэрных алгарытмах палітычных працэсаў, у дзяржавах развіліся розныя па сутнасці рэжымы. Украіна (асабліва пасля прэзідэнцкіх выбараў 2004 г. і звязаных з імі амаль рэвалюцыйных падзей) імкнецца даказаць сабе і ўсяму свету выразную тэндэнцыю развіцця дэмакратыі і плюралізму еўрапейскага кшталту.

Крызіс апошняга года пасля парламенцкіх выбараў і выбараў прэзідэнта, з аднаго боку, падкрэсліваюць слабыя месцы прававой дзяржавы ў перыяд яе станаўлення, з іншага ж, дэманструюць уменне балансаваць на мяжы ўнутрыдзяржаўнага палітычнага і нават грамадзянскага канфлікту без ужывання сілавых механізмаў (апошнія характэрныя для аўтарытарных або таталітарных сістэм).

Прававы нігілізм заканадаўцаў, ператварэнне палітычнага працэсу ў прававую казуістыку, адсутнасць нават мінімальна эфектыўнай судовай улады, выкарыстанне злачынных маніпулятыўных механізмаў, накіраваных на ўнутрынацыянальны раскол з мэтай забеспячэння вузкапартыйных інтарэсаў, недахоп палітычнай культуры ў рыторыцы на ўсіх узроўнях, спробы ўзурпавання ўлады кожнай з яе галін, нябачаная і адкрытая палітычная і эканамічная карупцыя – далёка не поўны пералік адмоўных фактараў, пад уплывам якіх апынулася ўсё грамадства. Небяспека палітычнай апатыі з элементамі агрэсіі працягвае нарастаць практычна на ўсіх ступенях соцыуму. Не варта тлумачыць, да чаго такія працэсы могуць прывесці ў зусім недалёкай будучыні, нават пры ўмове паўнавартаснага прававога ўрэгулявання доўгатэрміновага крызіснага перыяду.

І усё ж, на працягу 2004–2007 гг. напрацаваны неацэнны досвед адмаўлення ад сілавых рашэнняў, цярплівага пошуку цяжкіх кампрамісаў і ўсталяванне адзіных правіл гульні для ўсіх. Нават без дасягнення 100%-га эфекту ад пералічаных крокаў, важным вынікам, нарэшце, вымалёўваецца змушанасць палітыкаў гуляць па гэтых правілах ці хоць бы імітаваць такую гульню. Акрамя таго, канчаткова акрэслілася “кропка невяртання” да ірацыянальных геапалітычных крэатур накшталт “Саюза славянскіх дзяржаў” або іншых канструктаў з вядучай і кіруючай роляй Расіі ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Нават у традыцыйна русафільскіх і амаль татальна рускамоўных усходніх рэгіёнах Украіны сцвердзілася ўкраінская самаідэнтыфікацыя. Палітычныя сілы, якія эксплуатуюць у сваёй раскрутцы ідэю дзяржаўнага адзінства са “старэйшым братам”, фактычна маюць на сваім баку выміраючы электарат савецкай эпохі.

Вядома, магутнасць рускага ўплыву на ўнутрыпалітычнае і грамадскае жыццё на Украіне, лабіраванне інтарэсаў РФ на найвышэйшым узроўні і фактар прысутнасці ў Крыме значнага і агрэсіўна актыўнага вайсковага кантынгенту пуцінскай неаімперыі не варта недаацэньваць. Небяспека гэтага ўплыву ўзмацняецца дэманстратыўным “заплюшчваннем вачэй” цэнтральнай улады на відавочныя парушэнні дзеючага заканадаўства ў частцы , якая рэгулюе абарону нацыянальных прыярытэтаў і каштоўнасцяў.

І тут не варта сябе суцяшаць тэндэнцыяй да спаду русафільства на агульнанацыянальным узроўні, паколькі менавіта на ўзроўні асобных памежных з Расіяй рэгіёнаў гэты ўплыў правакуе сепаратысцкія настроі і актыўна эксплуатуе антыканстытуцыйныя ідэі тэрытарыяльнага пераразмеркавання. Скажам, усё больш частыя ваяжы расійскіх палітычных каршакоў у Крым, заклікі мясцовых палітыкаў да адмаўлення ад дзяржаўнага суверэнітэту, прапаганда рускай мовы як адзінай дзяржаўнай на Украіне, нахабная самаўпраўнасць расійскага марацтва на ўкраінскай тэрыторыі атрымліваюць неадэкватна млявыя ацэнкі афіцыйнага Кіева і амаль цалкам ігнаруюцца органамі, у службовыя абавязкі якіх уваходзіць кантроль за выкананнем нормаў дзеючай Канстытуцыі. Такім чынам, улада на макраўзроўні дэманструе дэкларатыўны, а не імператыўны характар дзеяння Асноўнага закона, што, адпаведна, і з’яўляецца крыніцай прававога нігілізму на ўсіх узроўнях грамадства.

На сучасным этапе апісанне ўнутрыпалітычных трэндаў на Украіне з’яўляецца мала прыдатным у прыкладным плане для беларускіх рэалій. Распавядаць аб характары і рысах дзеючага рэжыму ў Беларусі не мае ніякага сэнсу: для беларускай аўдыторыі гэтая інфармацыя вядомая да нюансаў. Тым не менш, актуальная сітуацыя на Украіне мае ўсе шанцы стаць своеасаблівым палітычным люстэркам Беларусі ў постлукашэнкаўскі перы яд. Таму яе дэталёвы аналіз і ацэнка – гэта магчымасць для будучых беларускіх палітычных і дзяржаўных лідэраў не дапусціць развіцця асобных шкодных схем і мадэляў.

Энергетычная і эканамічная бяспека

Падабенства ўкраінскай і беларускай сітуацый у гэтай частцы ёсць занадта ашаламляльным, што таксама вызначаецца расійскім фактарам. Неэфектыўная і энергавыдатковая эканоміка савецкіх часоў, якую атрымалі ў спадчыну абодва новаспечаныя суверэны, адчула мінімальныя змены ў кірунку ўдасканалення.

Прычынамі рэалізацыі такой мадэлі можна назваць устойлівае перакананне тагачасных палітычных эліт у немэтазгоднасці паўнавартаснага суверэнітэту і пошуках спосабаў рэфармавання саюзнай дзяржавы, захаванні стратэгічнага кадравага патэнцыялу (дзяржаўных менеджэраў вышэйшага ўзроўню, навукова-тэхнічнай эліты) у Маскве, танныя энерганосьбіты і адсутнасць надзённай неабходнасці ў развіцці і ўкараненні энергаэканомных і энергаэфектыўных тэхналогій новых часоў, узаемазалежнасць вытворчых цыклаў, пабудаваную на нерацыянальнай савецкай схеме забеспячэння, актыўнае прапагандаванне ўнутранага рынку краін СНД як альтэрнатывы сусветнаму і, як наступства, – унутраныя стандарты прадукцыі, несумяшчальныя з агульнасусветнымі і інш.

Скажам, энергаёмістасць ВУП Украіны (у пераразліку на міжнародную сістэму вылічэння) складае 0,98 кг нафтавага эквіваленту на $1 ЗША, у той час як у сярэднім у свеце гэты паказчык роўны 0,31, у Еўразвязе – 0,27, а ў такіх краінах, як Японія, Францыя, Нямеччына – ад 0,20 да 0,25. Паказчык энергаёмістасці ВУП Украіны ў 3–5 разоў горшы, чым у развітых краінах свету. Гэта аб’ектыўна абмяжоўвае канкурэнтаздольнасць айчыннай вытворчасці, кладзецца цяжарам на нацыянальную эканоміку, асабліва ва ўмовах яе знешняй энергетычнай залежнасці.

Для Украіны і Беларусі апісаная вышэй мадэль абярнулася дзвюма галоўнымі пагрозамі для суверэнітэтаў і нацыянальнай бяспекі кожнай з дзяржаў: арыентацыяй значнай часткі экспартнага патэнцыялу і амаль усяго імпарту энерганосьбітаў на Расію. Пры гэтым апошні фактар з’яўляецца ключавым для перспектыў развіцця эканомікі і гарантый непахіснасці суверэнітэту.

Такім паўнатуральным-паўпалітычным спосабам Маскве былі перададзеныя рычагі сталага палітычнага ціску і магчымасці карэктаваць унутрыпалітычны курс кожнай з краін з мэтай яго аптымізацыі да інтарэсаў Расіі. У Беларусі такая залежнасць, у суме з поўнай сумяшчальнасцю палітычных рэжымаў, прывяла да стварэння квазісаюзнай дзяржавы; для Украіны яна адбілася ў згаданым ужо дэстабілізацыйным расійскім фактары важкага ўплыву на ўнутраную і знешнюю палітыку.

З мэтай узмацнення і замацавання дасягнутых палітыка-эканамічных пераваг Расія засяродзіла высілкі на авалоданні нафтагазатранспартнымі сістэмамі абедзвюх дзяржаў. Трэба нагадаць, што толькі Украіна валодае на сёння газатранспартнай сістэмай, якая складаецца з 37 тыс. км магістральных газаправодаў, 71 кампрэсарнай станцыі, 13 унікальных падземных сховішчаў газу (ПСГ), сеткі газаразмеркавальных (ГРС) і газавымяральных (ГВС) станцый. Гэты, па словах афіцыйнай расійскай прапаганды, “металалом” мае прапускную здольнасць, якая на ўваходзе складае 290 млрд. м 3, на выхадзе – 175 млрд. м 3 газу ў год, у тым ліку 140 млрд. м 3 у еўрапейскія краіны.

Украінская газатранспартная сістэма цесна звязаная з сістэмамі суседніх еўрапейскіх краін – Польшчы, Беларусі, Расіі, Румыніі, Малдовы, Венгрыі, Славакіі – і праз іх інтэграваная ў агульнаеўрапейскую газавую сетку. Таму без перабольшання можна сказаць, што ГТС Украіны з’яўляецца своеасаблівым мостам паміж газаздабываючымі рэгіёнамі (Расіі і Сярэдняй Азіі) і спажыўцамі Еўропы. Асноўны паток экспартных паставак расійскага і сярэднеазіяцкага газу (каля 85%) здзяйсняецца праз тэрыторыю Украіны. Украінская сістэма здольная забяспечыць транзіт нарастальных аб’ёмаў газу, існуе тэхнічная магчымасць для павелічэння яго транзіту ў краіны Цэнтральнай і Заходняй Еўропы з фактычнага ўзроўню 105 да 140 млрд. м 3 на год без пашырэння газатранспартнай сістэмы.

Зацікаўленасць у валоданні такой сеткай каментараў не патрабуе. Калі прыняць да ўвагі асобныя палажэнні расійскай энергетычнай стратэгіі на перыяд да 2020 г., то стане зразумелым само значэнне пытання (цытуецца мовай арыгінала):

“Россия всегда была одним из ведущих энергетических государств. В мировом производстве топлива и энергии на ее долю приходится 23% добываемого газа, около 10% нефти (включая газовый конденсат), почти 6% угля и 6% электроэнергии. Есть полная уверенность, что роль российских топливно-энергетических ресурсов в формировании устойчивого энергоснабжения сохранится и в XXI веке.

Сейчас мы занимаем ведущее место по ресурсному потенциалу и производству первичных энергоресурсов: 1-е место по добыче газа, 2-е – по неф-ти, 4-е – по электроэнергии, 6-е – по добыче угля.

Внешний спрос на российские энергоресурсы вырастет и составит к 2020 г. до 855 млн. т у. т., в том числе на нефть – до 309 млн. т, на газ – до 245 млрд. куб. м. В ближайшие годы экспорт энергоресурсов остается ключевым фактором развития национальной экономики. Закрепление за Россией достойного места на мировых энергетических рынках является важнейшей задачей Стратегии. Для стран СНГ Россия является главным по-ставщиком энергоресурсов. Основные потребители: Украина, Белоруссия, Казахстан и Молдавия. Хотя на пути устойчивого сотрудничества имеются серьезные препятствия, есть и предпосылки для объединения СНГ в единое экономическое пространство.

Стратегия предусматривает сохранение в поставках доли стран СНГ в 18-19%. По плану поставки энергоресурсов в страны СНГ составят к 2020 г. 150 млн. т у. т.

Для России одним из крупнейших рынков на предстоящие 20–25 лет остается Западная и Центральная Европа. Дальнейшее сотрудничество будет включать совместные энергетические проекты и обмен опытом по внедрению передовых научно-технических разработок. При условии интеграции российского и европейского рынков экспорт газа в эти страны составит в 2020 г. 160-165 млрд. куб. м, нефти – 150-160 млн. т. Расширяется трубопроводная система на Новороссийск, вводятся в действие нефтепроводы в обход Чечни и Украины, первая очередь Балтийской трубопроводной системы.

Стратегией предусматривается организация параллельной работы ЕЭС России с энергосистемами Европы. Это обеспечит равноправный доступ России на рынки Европы и получение эффекта масштаба производства. Рост спроса на российскую электроэнергию в Европе оценивается в 35 млрд. кВт-ч к 2010 г. и до 75 млрд. кВт-ч к 2020 г.” (часопіс “Экономика России: ХХI век”, № 13).

Прыведзеная цытата лішні раз падкрэслівае, што, улічваючы адсутнасць дыверсіфікацыйных альтэрнатыў забеспячэння энерганосьбітамі Еўропы, пра якія гаворыцца ў Еўрапейскай Стратэгіі энергетычнай бяспекі, з аднаго боку, і з-за тэхнічных і палітычных ускладненняў падчас пабудовы прадуктаправода па дне Балтыкі (тэхналагічна складаны і дарагі праект; пашырэнне акваторыі Эстоніі), з другога, Расія зробіць усё, што ад яе залежыць, абы гарантаваць бесперабойны паток нафты і газу праз транспартныя сеткі Украіны і Беларусі.

Непрыемны для сябе факт асобнага галасавання ВРУ па забароне продажу або прыватызацыі ГТС Украіны афіцыйная Масква імкнецца кампенсаваць чарговым павелічэннем кошту паліўных вуглевадародаў і лабіраваннем перагляду прынятага рашэння. Нешта падобнае адбываецца і з Беларуссю, тым не менш, тут сітуацыя больш складаная з-за высокай запазычанасці.

Знешнія выклікі і пагрозы

Знешнепалітычнае становішча Украіны і Беларусі перш за ўсё фармуецца двума вызначальнымі фактарамі: абедзве краіны з’яўляюцца буфернай зонай паміж дзвюма прынцыпова рознымі палітычнымі сістэмамі, якія аформілі свае канцэпцыі бяспекі ў адпаведныя ваенна-палітычныя блокі (NATO і Ташкенцкі пакт); абедзве дзяржавы з’яўляюцца актыўнай зонай транзіту энерганосьбітаў з Расіі ў Заходнюю Еўропу.

Бяспека і стабільнасць за любы кошт у гэтай прасторы з’яўляецца жыццёва неабходным элементам палітыкі атачэння Украіны і Беларусі. Гэта менавіта той фактар, які прымушае краіны NATO і Расію дамаўляцца паміж сабою.

Праблема ў тым, што такія дамоўленасці звычайна не прадугледжваюць улік інтарэсаў краін, якія воляй палітыкаў з’яўляюцца аб’ектам перамоў і дамоў. Захад працяглы час лічыў (і ў асобных выпадках працягвае лічыць) абедзве суверэнныя дзяржавы падкантрольнай Расіі прасторай, дзе яна будзе гарантаваць стабільнасць.

Калі звярнуцца да Ваеннай дактрыны Расіі з 2000 г., прыведзены тэзіс знаходзіць прававое пацвярджэнне: “Расійская Федэрацыя... надае прыярытэтнае значэнне ўмацаванню сістэмы калектыўнай бяспекі ў рамках Садружнасці Незалежных Дзяржаў на аснове развіцця і ўмацавання Дамо вы аб калектыўнай бяспецы; праводзіць сумесную з Рэспублікай Беларусь абаронную палітыку, каардынуе з ёй дзейнасць у галіне ваеннага будаўніцтва, развіцця ўзброеных сіл дзяржаў – удзельнікаў Саюзнай дзяржавы, выкарыстання ваеннай інфраструктуры, прымае іншыя меры па падтрымцы абароназдольнасці Саюзнай дзяржавы”. У гэтым жа дакуменце прама паказваецца на абарону (у тым ліку і ваеннымі сродкамі) інтарэсаў РФ у яе межах і за мяжой, дзе размешчаныя дзяржаўныя, эканамічныя і ваенныя аб’екты Расіі. Іншымі словамі, пры дэклараванай Канстытуцыяй пазаблокавасці Украіны і дачынення Беларусі да Ташкенцкага пакта, Расія атрымлівае фактычны карт-бланш на дзеянні ў гэтым рэгіёне.

Незадаволенасць з гэтай нагоды прама або ўскосна выказваюць новыя чальцы ЕЗ і NATO, якія гісторыка-геаграфічным чынам непасрэдна мяжуюць з абедзвюма дзяржавамі, у прыватнасці, Польшча, Славакія і Літва. Надзвычай абвастрыліся адносіны паміж Расіяй і NATO пасля рашэння ЗША размясціць элементы сістэмы СРА на тэрыторыі натаўскіх суседзяў Украіны і адпаведных заяў Пуціна аб перанацэльванні іх ядзерных ракет на Еўропу. Гэты факт не мог не выклікаць заклапочанасці Украіны, якая адчула сябе чарговы раз патэнцыйным тэатрам ваенных дзеянняў.

На Украіне ўжо працяглы час, найперш па ініцыятыве ЗША і названых дзяржаў, актыўна вядзецца кампанія адносна адмаўлення ад нейтральнага статусу і ўступлення ў Паўночнаатлантычны альянс. Ва ўмовах абвастрэння ўнутрыпалітычнай барацьбы гэты фактар эксплуатуецца як прыхільнікамі, так і скептыкамі еўраатлантычнага вектару інтэграцыі Украіны.

Пэўныя крокі ў кірунку перавагі сістэмы сусветнай калектыўнай бяспекі ўжо зробленыя: аб жаданні Украіны ўступіць у ЕЗ і NATO ўсюды і заўсёды гаворыць прэзідэнт Юшчанка; Міністэрства абароны Украіны праводзіць інтэнсіўную рэформу УСК з мэтай прывядзення іх у адпаведнасць з патрабаваннямі стандартаў Паўночнаатлантычнага блока; МЗС Украіны афіцыйна абвясціў пра адмову пагадзіцца на знаходжанне баз і іншай інфраструктуры РФ на тэрыторыі Украіны пасля 2017 г. Тым не менш значная частка ўкраінскага грамадства, “падагрэтая” панславісцкімі і прарасійскімі прапагандыстамі, не гатовая да ўспрымання гэтых ідэй, таму правядзенне нацыянальнага рэферэндуму па названых пытаннях зараз немэтазгоднае.

Сітуацыя з Беларуссю ў кантэксце яе палітычнага курсу і бяспекі істотна адрозніваецца ад украінскага аналагу, найперш – контраверсійнасцю знешнепалітычных прыярытэтаў. Канцэпцыя нацыянальнай бяспекі Беларусі, у прыватнасці, абвяшчае: “...важнейшым фактарам знешняй бяспекі з’яўляецца саюз з Расійскай Федэрацыяй. <…> У сілу незалежнай знешняй і ўнутранай палітыкі Рэспубліка Беларусь з’яўляецца аб’ектам неабгрунтаванага палітычнага і іншага ціску з боку ЗША і іншых дзяржаў – чальцоў NATO. Пры іх падтрымцы расце актыўнасць дэструктыўных сіл унутры краіны па дэстабілізацыі грамадска-палітычнага становішча і гвалтоўнай змене канстытуцыйнага ладу”. Разам з тым, улічваючы змену канцэпцыі расійскіх энергетычных “пернікаў”, прэзідэнт Лукашэнка абурыўся і паспрабаваў згуляць на змяненні вектару знешняй палітыкі.

Флірт з Захадам на фоне адмаўлення ад рэфармавання ўласнага аўтарытарызму, зрэшты, даў мала вынікаў. Фармаванне ж дзіўных канструктаў супрацоўніцтва на манер “Беларусь–Куба–Венесуэла” пазбаўленае здаровага сэнсу і не падмацаванае эканамічнымі разлікамі. Акрамя таго, прамой пагрозай суверэнітэту Беларусі быў і застаецца Ташкенцкі пакт і Саюзная дамова з Расіяй, якія дэ-юрэ даюць падставы трымаць на беларускай зямлі значны расійскі ваенны кантынгент.

Да гэтага далучаецца і другі згаданы фактар уплыву на карэкцыю знешняй палітыкі і нацыянальнай бяспекі – энергетычны. Як нядаўна заявіў Каміл Хаманс, генеральны сакратар нідэрландскай дэлегацыі ў сацыял-дэмакратычнай фракцыі Еўрапарламента, “кантроль над энергарэсурсамі і іх транзітам – гэта кантроль над іншымі ўдзельнікамі глабальнай эканомікі”. Выдатна гэта разумеючы, і Расія, і Захад будуць імкнуцца максімальна абмежаваць суб’ектнасць Украіны і Беларусі адносна ГТС і могуць дасягнуць зусім нечаканых кампрамісаў. Прынамсі, пра гэта сведчыць поўнае талераванне дэмакратычнай Еўропай пуцінскай аўтакратыі.

Перспектыва агульных дзеянняў – тэзісна:

* рэфармаванне існуючага рэжыму ў Беларусі ў дэмакратычным кірунку (кампраміс паміж рознымі галінамі і кірункамі апазіцыі і стварэнне агульных платформы і праграмы дзеянняў у палітычнай, эканамічнай і іншых сферах, канстытуцыйная змена ўлады, дэклараванне змены вектару знешняй палітыкі і бяспекі на еўраатлантычныя структуры);

* захаванне нацыянальнага кантролю над прадуктаправодамі, найперш – ГТС абедзвюх дзяржаў, прывядзенне транзітных тарыфаў у адпаведнасць з міжнароднымі нормамі фармавання і налічэнне як фіксаванай сумы адсоткаў ад кошту адзінкі транспартаванай прадукцыі;

* шырокамаштабная дамова аб супрацоўніцтве дзяржаў Балта-чарнаморскага басейна (Польшча, Літва, Латвія, Эстонія, скандынаўскія дзяржавы, Беларусь, Украіна, Грузія, Турцыя); наладжванне іх супрацоўніцтва з краінамі Каспійскага басейна ў галіне нафтагазаздабычы і транспарціроўка энерганосьбітаў: фармаванне агульнага субрэгіянальнага “пояса бяспекі”;

* стварэнне агульнай стратэгіі і механізмаў супрацьдзеяння знешнім пагрозам (агрэсіі, эканамічнаму і палітычнаму дыктату, міжнароднаму тэрарызму і да т.п.).

Эканамічныя і палітычныя перспектывы Беларусі ва ўмовах рынкавай эканомікі

9—10 чэрвеня 2007 г.

Тэзісы

1. Аксиологические и экономические детерминанты общественного выбора Беларуси в 2007 – 2015 годах. Леонид Заико, руководитель аналитического центра “Стратегия”, экономист (Беларусь).
Аксіялагічныя і эканамічныя дэтэрмінанты грамадскага выбару Беларусі ў 2007 – 2015 гадах. Леанід Заіка, кіраўнік аналітычнага цэнтра “Стратэгія”, эканаміст (Беларусь).

2. Возможности повышения уровня жизни населения Беларуси в условиях роста цен на энергоносители. Леонид Злотников, кандидат экономических наук (Беларусь).
Магчымасці павышэння ўзроўню жыцця насельніцтва Беларусі ва ўмовах росту коштаў на энерганосьбіты. Леанід Злотнікаў, кандыдат эканамічных навук (Беларусь).
Ways to increase the living standard of the population of Belarus in the context of the energy carriers’ price rise. Leonid Zlotnikov, Economic Sciences Candidate (Belarus).

3. Українські реалії і білоруські перспективи: уроки, загрози, можливості. Андрій Кирчів, аналітик (Україна).
Украінскія рэаліі і беларускія перспектывы: урокі, пагрозы, магчымасці. Андрэй Кірчыў, аналітык (Украіна).
Ukrainian realities and belarusan prospects: lessons, threats, possibilities. Andrei Kirchiv, analyst (Ukraine).

4. Праблемы рынкавай трансфармацыі Беларусі. Кірыл Коктыш, кандыдат палітычных навук, дацэнт кафедры палітычнай тэорыі МДІМЗ (У) МЗС (Расія).

5. Трансформационные задачи Беларуси. Михаил Маринич, экс-министр внешнеэкономических связей Беларуси, экс-посол Беларуси в Латвии, Эстонии и Финляндии, доктор наук (Беларусь).
Трансфармацыйныя задачы Беларусі. Міхаіл Марыніч, экс-міністр знешнеэканамічных сувязяў Беларусі, экс-амбасадар Беларусі ў Латвіі, Эстоніі і Фінляндыі, доктар навук (Беларусь).

6. Альтернативные источники поставок энергоносителей Беларусь – пиар-акция или реальность Олег Мусловец, директор Интернет-ресурса Агентство финансовых новостей (Беларусь).
Альтэрнатыўныя крыніцы пастаўкі энерганосьбітаў у Беларусь — піяр-акцыя альбо рэчаіснасць? Алег Муславец, дырэктар інтэрнэт-рэсурсу “Агенцтва фінансавых навінаў” (Беларусь)
Alternative sources of energy carriers supply to Belarus – PR action or reality. Oleg Muslovets, Director of Financial News Agency internet resource (Belarus).

7. Паміж Масквой і Бруселем (перспектывы “новай” знешняй палітыкі Беларусі). Уладзімір Роўда, кандыдат філасофскіх навук, дацэнт кафедры паліталогіі ЕГУ (Беларусь)
Between Moscow and Brussels (prospects of Belarus’s new foreign policy). Uladzimir Rouda, Philosophic Sciences Candidate (Belarus).

8. Досвід України у формуванні системи енергетичної безпеки та можливості його застосування в Білорусі. Соскін Олег Ігорович, директор Інституту трансформації суспільства, професор, завідувач кафедри міжнародної економіки та підприємництва Національної академії управління (Україна).
Досвед Украіны ў фармаванні сістэмы энергетычнай бяспекі і магчымасці яго прымянення ў Беларусі. Алег Соскін, дырэктар Інстытута трансфармацыі грамадства, прафесар Нацыянальнай акадэміі кіравання (Украіна)

9. Внутриполитические последствия нефтегазового кризиса. Виктор Чернов, политолог, исполнительный директор ОО “Открытое общество”, Сергей Николюк, политический обозреватель (Беларусь).
Унутрыпалітычныя наступствы нафтагазавага крызісу. Віктар Чарноў, палітолаг, выканаўчы дырэктар ГА “Адкрытае грамадства”, Сяргей Нікалюк, палітычны аглядальнік (Беларусь).
Internal political consequences of the oil-and-gas crisis. Viktar Charnou, political scientist, executive director of PA “Open Society”, Siarhej Nikolyuk, political observer (Belarus).