Беларус вылучаны на Нобелеўскую прэмію

Беларусы доўгі час марылі пра Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры, але можа так стацца, што першым беларускім Нобелем будзе прэмія міру. Прынамсі, сёлета беларус апынуўся ў шорт-лісце кандыдатаў. Гэта праваабаронца Алесь Бяляцкі.

Спіс патэнцыйных кандыдатаў штогод публікуецца Міжнародным інстытутам даследаванняў міру (МІДМ), што месціцца ў сталіцы Нарвегіі Осла.

МІДМ падкрэслівае непацверджанасць сваіх звестак, але, як удалося даведацца “Нашай Ніве” з крыніцаў у парламенце Нарвегіі, кандыдатуру Алеся Бяляцкага сапраўды прапанавала група дэпутатаў ад розных партыяў.

МІДМ працуе ў тым самым горадзе, што і Нобелеўскі камітэт, але фармальна яны ніяк не звязаныя. Дырэктар МІДМ штогод на просьбу журналістаў публікуе свае нобелеўскія прыкідкі.

У вылучэнні А.Бяляцкага няма нічога дзіўнага. Нарвегія з цікавасцю і сімпатыяй прыглядаецца да Беларусі. У красавіку прэм’ер-міністр гэтай краіны прыняў лідэра беларускага дэмакратычнага руху Аляксандра Мілінкевіча.

Сам Алесь Бяляцкі сёлета атрымаў у Нарвегіі праваабарончую прэмію імя Сахарава, а ў Чэхіі з рук Вацлава Гавэла – прэстыжную прэмію “Homo homini” (“Чалавек чалавеку”). “Гэта было нечакана для мяне, прычым, вось супадзенне, пра абедзве прэміі мне паведамілі ў той самы дзень, хоць рашэнні прымаліся абсалютна незалежна”, – кажа А.Бяляцкі.

У Беларусі А. Бяляцкі атрымаў толькі адну прэмію, і тую аж у 1990 годзе. То была прэмія часопісу “Маладосць” за цыкл літаратуразнаўчых публікацый.

Алесь Бяляцкі стварыў адну з самых значных праваабарончых арганізацый Беларусі – праваабарончы цэнтр “Вясна”. Ён узначальваў “Вясну”, пакуль яе не забаранілі з пазову Міністэрства юстыцыі. Праца ў “Вясне” зрабіла яго цэнтральнай фігурай супольнасці няўрадавых арганізацый і апазіцыйнага руху. Два дзесятка разоў яго судзілі. Пры наданні А.Бяляцкаму прэміі Сахарава Нарвежскі Хельсінскі Камітэт спецыяльна падкрэсліў адсутнасць у яго палітычных амбіцый Сапраўды, нават па месцы свайго нараджэння (Карэлія, куды саветы вывезлі ягоных бацькоў на працы) А.Бяляцкі паводле беларускага заканадаўства ня можа прэтэндаваць на прэзідэнцкую пасаду.

Але меркаванне МІДМ і намінацыя – усяго толькі меркаванне і намінацыя. Шанцы А.Бяляцкага нарвежскія эксперты лічаць невялікімі.

Той самы МІДМ называе самым імаверным прэтэндэнтам на сёлетнюю ўзнагароду Марці Ахтысаары. Былы прэм’ер-міністр Фінляндыі, цяпер ён узначальвае “Антыкрызісную ініцыятыву” – недзяржаўную арганізацыю, якая ажыццяўляе пасярэдніцтва ў міждзяржаўных канфліктах. Ён можа раздзяліць прэмію з прэзідэнтам Інданезіі Сусіла Бамбангам Юдхаёна. Разам яны прыйшлі да мірнага вырашэння задаўненага крывавага канфлікту ў інданезійскай правінцыі Ачэх.

Вялікія шанцы мае і Карла дэль Понтэ, кіраўніца Міжнароднага трыбуналу па былой Югаславіі. Прэстыжныя нарвежскія прэміі ў апошнія гады атрымлівалі Рэбія Кадыр – актывістка ўйгурскага нацыянальнага руху, што сядзіць у кітайскай турме, Ліда Юсупава чачэнская адвакат, што абараняе ахвяраў вайны. Ужо некалькі гадоў трымаюцца ў спісе прэтэндэнтаў іракскі духоўны лідэр Аятала Сыстані, міжнародная арганізацыя “Уратаваць дзяцей”. Ёсць на алоўку і такія яркія фігуры, як венесуэльскі прэзідэнт Уга Чавес.

Выбар лаўрэата ажыццяўляе камітэт у складзе пяці чалавек, якія дэлегуюцца рознымі партыйнымі фракцыямі парламенту. Да гэтага пытання нарвежцы ставяцца як да справы нацыянальнага гонару.

Карупцыі ў Нарвегіі практычна няма, а дабрачыннасць у гэтай пратэстанцкай краіне (самай багатай па ВУП на душу насельніцтва ў свеце) узведзеная ў ранг нацыянальнай традыцыі. Таму Нобелеўскі камітэт вінавацяць у горшым выпадку ў палітызаванасці выбару. Часам яна наўмысная.

Прэмію ў свой час атрымалі Нэльсан Мандэла – лідэр руху барацьбы з апартэідам, Андрэй Сахараў (1975) – самы вядомы з савецкіх дысідэнтаў, Лех Валенса (1983) – лідэр польскай “Салідарнасці”, кіраўніца бірманскай апазіцыі Су Джы і яшчэ кіраўнікі вызваленчага руху Ўсходняга Тымару. Камусьці з іх гэтае найвышэйшае сусветнае прызнанне дапамагло захаваць свабоду, камусьці – нават жыццё. Яшчэ дзесьці гэта дапамагло ўнікнуць крыві – галоўная задача прэміі.

Часам Нобелеўскі камітэт кіруецца больш тонкімі меркаваннямі. Гэтак, летась прэмія нечакана знайшла Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі і яго дырэктара Мухамеда аль-Барадэя. Такі выбар антыядзерныя актывісты моцна крытыкавалі. Аднак яго можна зразумець. Развіццё, а можа і выжыванне чалавецтва залежыць ад паспяховасці кантролю за распаўсюджваннем атамнай зброі – далікатнай задачы МАГАТЭ. Каб аль-Барадэй меў больш вагі на міжнароднай арэне, адчуваў сябе больш незалежна і кіраваўся толькі найвышэйшымі інтарэсамі чалавецтва, яго адзначылі Нобелем. Да таго ж, гэта было сімвалічна для арабскага свету (аль-Барадэй – егіпцянін).

Дагэтуль ніводны беларус не атрымліваў прэстыжнай узнагароды. Ураджэнцы Беларусі – Ахарон Клуг (хімія), Сайман Сміт Кузнец (эканоміка), Жарэс Алфёраў (фізіка), Менахем Бегін і Шымон Пэрес (мір) – але не грамадзяне краіны.

У свой час Сяргей Дубавец пісаў, што атрыманне Нобелеўскай прэміі было б важным для ўмацавання нацыянальнага гонару беларусаў. Прэмія праваабаронцу, несумненна, была б таксама штуршком для палітычнай свядомасці беларусаў.

“Наша Ніва”